همه ما استرس را تجربه میکنیم، اما کمتر پیش میآید که آن را فراتر از یک احساس ذهنی بدانیم. حقیقت این است که استرس، یک واکنش کاملاً فیزیکی و بدنی هم هست—واکنشی که اگر مزمن شود، میتواند فرم بدن، نحوهی حرکت، وضعیت عضلات و حتی سلامت عمومی ما را تحت تأثیر قرار دهد.
در این مقاله، ابتدا به نظریهی فیزیولوژیکی استرس از دید دکتر «هانس سلیه» میپردازیم، و سپس به نگاه عمیقتر «توماس هانا» در آموزش سوماتیک که استرس را در سطح عضله و حرکت بررسی کرده است.
نظریه GAS: سه مرحله بدن در برابر استرس مزمن
هانس سلیه، فیزیولوژیست اتریشی، یکی از نخستین دانشمندانی بود که نقش فیزیکی استرس را در بیماریها بررسی کرد. او معتقد بود که بسیاری از بیماریها، درواقع بیماریهای سازگاری (Diseases of Adaptation) هستند—یعنی تلاشهای ناکام بدن برای کنار آمدن با فشار روانی.
او در نظریه معروف خود به نام سندرم تطابق عمومی (General Adaptation Syndrome)، سه مرحله را برای واکنش بدن به استرس مزمن مطرح میکند:
- مرحله هشدار:
بدن وارد حالت آمادهباش میشود. هورمونهایی مثل آدرنالین ترشح میشوند. ضربان قلب بالا میرود. تنفس سریع میشود. - مرحله مقاومت:
بدن سعی میکند خود را با منبع استرس وفق دهد و عملکرد را پایدار نگه دارد. - مرحله فرسودگی:
اگر استرس طولانی شود و ترمیم صورت نگیرد، بدن وارد وضعیت فرسودگی میشود. اینجا دردهای مزمن، اضطراب پایدار، اختلالات خواب و حتی مشکلات گوارشی ممکن است بروز پیدا کنند.
اما پرسش اینجاست: بدن چگونه این فشارها را در خود ذخیره میکند؟ اینجاست که دیدگاه «توماس هانا» وارد میشود.
توماس هانا و بدنِ تحت استرس
در کتاب مهم و تأثیرگذار Somatics، «توماس هانا» نشان میدهد که استرس تنها یک پاسخ شیمیایی نیست، بلکه خودش را در عضلات، فرم بدن و الگوهای حرکتی تثبیت میکند. بهگفتهی هانا، بدن ما برای هر نوع استرسی یک واکنش بدنی مخصوص دارد که میتواند مزمن و خودکار شود.
سه رفلکس عصبی-عضلانی در برابر استرس
۱. رفلکس چراغ قرمز (Red Light Reflex)
پاسخ به استرسهای منفی، مثل ترس، ناامنی، یا اضطراب.
ویژگیهای این واکنش:
- انقباض عضلات شکم
- افتادن شانهها به جلو
- جمعشدن بدن و فرورفتن قفسهی سینه
- تمایل بدن به وضعیت دفاعی و بسته
این حالت را اغلب در افراد دچار افسردگی، اضطراب اجتماعی یا افرادی که احساس خطر مزمن دارند میبینیم.
۲. رفلکس چراغ سبز (Green Light Reflex)
پاسخ به استرسهای مثبت یا استرس ناشی از انگیزش و مسئولیت.
ویژگیهای این واکنش:
- سفتشدن عضلات پشت
- قوسبرداشتن کمر
- بالا رفتن سر و عقب کشیدن شانهها
- آمادگی برای «عمل» و «پیشروی»
افراد پرتلاش، وظیفهمحور، همیشه فعال یا کسانی که تحت فشار موفقیت هستند، اغلب در این الگو گیر افتادهاند.
۳. رفلکس تروما (Trauma Reflex)
پاسخی ترکیبی به شوکهای ناگهانی (جسمی یا روانی).
ممکن است بدن به یک سمت جمع شود، تنشهای نامتقارن ایجاد شود، و فرد احساس گسست یا بیحسی در بخشی از بدن کند.
این الگو در کسانی که تروما یا جراحتهای ناگهانی (جسمی یا روانی) را تجربه کردهاند، دیده میشود.
حالا چه میتوان کرد؟
استرس را نمیتوان حذف کرد، اما میتوان از مزمنشدنش جلوگیری کرد.
راهحل در بازگشت به آگاهی بدنی است.
- شناسایی الگوهای بدنی خود:
آیا در واکنش به استرس، به جلو جمع میشوید؟ قوس میگیرید؟ یک طرف بدنتان سفتتر است؟
- تمرینهای سوماتیک برای بازآموزی عضلات:
حرکات آهسته، تمرینهای آزادسازی تنش، و مدیتیشن بدنمحور میتوانند به تدریج این الگوها را بازتنظیم کنند.
- کار با درمانگران سوماتیک یا حرکتدرمانگرها:
این متخصصان به شما کمک میکنند زبان بدنتان را بهتر درک کرده و از آن برای بازیابی سلامت عصبی-عضلانی استفاده کنید.
بدن ما حافظه دارد. و استرسهایی که ذهن فراموش کرده، در عضلات ذخیره شدهاند. اگر بدن ما سالها در وضعیت دفاعی باقی مانده باشد، تنها راه رهایی، “بازگشت به آگاهی و حرکت آگاهانه” است.
📌 این مقاله برگرفته از فصل هفتم کتاب Somatics نوشتهی توماس هانا است.
اگر به پیوند ذهن، بدن و سلامت علاقهمندید، این کتاب را از دست ندهید.
سپاسگزارم که این مقاله را تا انتها مطالعه کردید. استرس پدیدهای پیچیده و عمیق است که تأثیر آن بر بدن فراتر از احساسات گذراست. اگر شما هم در بدن خود نشانههایی از تنش یا تغییر تجربه کردهاید، خوشحال میشویم تجربهتان را در بخش نظرات با ما در میان بگذارید. نوشتن از تجربههای شخصی نهتنها آگاهی دیگران را بالا میبرد، بلکه به شکلگیری یک فضای حمایتی کمک میکند.